Het kwaad

Wat is een spannend verhaal zonder een boef? Wat is het Christelijk geloof zonder de duivel?

Joker

Joker (Batman)

De prominente positie van de duivel in sommige kerkgenootschappen of sekten is een relatieve nieuwlichterij in het Christelijk geloof. In het Oude Testament falen mensen (Jacob, Saul, David, het Joodse volk). Ze geven toe aan geilheid, hebzucht, jaloezie maar verliezen niet van de duivel.

Bij David Wilkerson, hedendaags man Gods uit Indiana, en vele andere nieuwlichters van de laatste millennia, falen Christenen anders dan in de Joodse tijd. Bij elke zonde wordt de duivel als influisteraar verondersteld. Het ontbreekt er nog maar aan dat zondaars te hunner verdediging roepen: “The devil made me do it”.

“The devil made me do it! It was the act of a man possessed!”

Maar dat gebeurt niet. Net zo min als rechters gevoelig zijn voor ‘dronkenschap’ als verzachtende omstandigheid (“ik wist niet wat ik deed, ik was dronken”), accepteren hedendaagse duivelpromotoren de verleidingskracht van de duivel als geldig excuus voor een zonde. De duivel mag sterk zijn maar een Christen wordt geacht hem te kunnen weerstaan met behulp van een sterk geloof.

Maar hoe sterk is de duivel? Sommigen maken hem bijna gelijkwaardige tegenstander van God. Ze benaderen daarmee de positie van de Manicheïsten.

De wanhopige Calvinist Bayle (1647 – 1706) neigde tot dit standpunt. Het was volgens hem de enige manier om als Christen je respect voor God te bewaren. Voor Bayle was het aanwijsbaar voorkomen van grote onrechtvaardigheid, van Kwaad in de wereld, niet te rijmen met een goede én almachtige God. God was niet almachtig.

Volgens de officiële leer is de strijd tussen God en duivel echter ongelijk: de duivel is verslagen door Jezus aan het Kruis in 33. Hij opereert in reservetijd.

de duivel opereert in reservetijd

De duivel en zijn manschappen reageren zich af als slechte verliezers op hun terugtocht. God laat ze in Zijn goedheid nog even.

de duivel als slechte verliezer, een historische parallel

Het is geen prettige boodschap medeburgers te moeten melden dat ze in het zicht van de haven hun ziel dreigen te verbeuren, overrompeld door een stel hooligans. Dan is een voorstelling van zaken waarin de strijd nog volop aan de gang is heroïscher.

Hoe dan ook, de Bijbel laat veel ruimte voor inkleuring van de duivel. Want in dit boek is de duivel een vaag heerschap en zijn optreden weinig overtuigend. Een kleine rondgang.

Oude Testament

  • De duivel komt achttien keer voor onder de naam Satan. Veertien daarvan staan in de eerste twee hoofdstukken van Job.
  • In het Paradijsverhaal (Genesis 3) ontbreekt de duivel. De slang is de slang. De suggestie dat de slang de duivel zou zijn, is Nieuw-Testamentisch, het atypische Openbaringen 20:2.

Over het weinig enerverende optreden van de duivel:

  • In Job gaan God en Satan hoffelijk met elkaar om. Satan daagt God uit, God neemt de uitdaging aan. Satan mag van God Job beproeven.
  • In Zacharia 3 klaagt Satan, op bezoek bij God, Jozua aan. Satan krijgt een reprimande van een engel. Dat was het dan.
  • In 1 Kronieken 21, vers 1 zet Satan David aan een volkstelling te houden. God wil deze volkstelling niet en straft Israël met de pest. God’s optreden is stukken spectaculairder.
  • Vijftien keer is sprake van ‘de boze’ of ‘het boze’, zes keer in meervoudsvorm, wat de duivel uitsluit. De overige negen keer wordt ‘het boze’ abstract gebruikt en ‘de boze’ steeds in combinatie met ‘de goede’, zoals in “De bozen moeten zich neerbuigen voor de goeden” (Spreuken 14:19).
  • ‘Het kwade’: 46x. Geen enkele keer verwijst naar de duivel. Eén voorbeeld ter illustratie, Job’s uitspraak: “Al het goede aanvaarden we van God, zouden we dan het kwade niet aanvaarden?’”(Job 2:10).

Nieuwe Testament

  • ‘Duivel’ en ‘Satan’ komen beide zesendertig keer voor. Ook ‘Beëlzebub’ wordt enkele keren gebruikt maar verwijst één keer zeker niet naar de duivel (Mattheus 10:25) en is in de andere gevallen vooral favoriete term van de Farizeeën, tegenstanders van de Christenen (Mattheus 12:24).
  • Meest prominente optreden van de duivel is de verzoeking van Jezus in de woestijn (Mattheus 4 en Lucas 4). Anders dan in de overdenkingen van David Wilkerson is de duivel open over wie hij is. Hij doet zich niet voor als de gedachten van een Christen. Dat maakt verweer een stuk makkelijker.
  • Slechts één van de drie beproevingen in de woestijn heeft een zekere verleidelijkheid: de duivel daagt Jezus uit zijn goddelijkheid te bewijzen, zoals men een man kan uitdagen dat met zijn mannelijkheid te doen. De derde (respectievelijk tweede – beide evangelisten verschillen in volgorde) verzoeking is een rechttoe rechtaan omkooppoging: wereldse macht in ruil voor aanbidding van de duivel.

de verzoeking van Jezus in de woestijn
(Jeroen Krabbé als duivel op 3:30 min,
met de suggestie van hoorntjes in zijn kapsel!).

  • Een cameorol heeft de duivel in het verraad van Judas. Lucas meldt dat de duivel in Judas vaart, Johannes biedt (lijkt het) Judas de kans de verleiding te weigeren: “Jezus en zijn leerlingen hielden een maaltijd. De duivel had intussen Judas, de zoon van Simon Iskariot, ertoe aangezet Jezus te verraden“.
  • Een andere dramatische scène is de verleiding van het echtpaar Ananias en Saffira (Handelingen 5). Deze vroege Christenen verkopen een stuk land en geven de opbrengst aan de apostelen, echter, niet de gehele opbrengst. Petrus meent dat de de duivel hierin de hand heeft. Beide worden ter dood gebracht. Opnieuw is het optreden van anderen (de vroege Christengemeente) spectaculairder dan dat van de duivel.
  • Gebruik van ‘de boze’ of ‘het kwade’ is ook in het Nieuwe Testament abstract en verwijst niet naar de duivel.
  • Pas in de brieven der apostelen (Paulus, Jacobus, Petrus, Johannes) wint de duivel/satan aan belang, zonder dat hij vorm aanneemt.
  • Vorm, d.w.z. enige speelruimte en (karikaturale) trekken krijgt de duivel in het laatste Bijbelboek, de Openbaringen van Johannes, geschreven tussen 68 en 96. Openbaring 12:7-9 zegt bijvoorbeeld:

 “Toen brak er oorlog uit in de hemel. Michaël en zijn engelen bonden de strijd aan met de draak. De draak en zijn engelen boden tegenstand maar werden verslagen; sindsdien is er voor hen in de hemel geen plaats meer. De grote draak werd op de aarde gegooid. Hij is de slang van weleer, die duivel of Satan wordt genoemd en die de hele wereld misleidt. Samen met zijn engelen werd hij op de aarde gegooid“.

Deze tekstplaats is de bron van het verhaal dat de duivel een gevallen engel is.

Draak of draakje?
In zijn Bijbelse optredens is de duivel overwegend een figurant. Hij heeft een rol met weinig tekst en onspectaculaire scènes. Hij is geen schitterende verleider, zoals we die kennen uit de literatuur en film (Valmont, Mefisto). Een volleerd verleider buit een sluimerend verlangen uit. Hij of zij relativeert bezwaren en vergroot de aantrekkelijkheid van het ‘verkeerde’/ onverstandige alternatief.  Een goede verleider beïnvloedt je morele afwegingen.

draakje

Op zulke criteria beoordeeld, brengt de duivel het er beschamend af:

  • Bij Judas Iskariot en David wordt niet eens vermeld hoe de duivel hen verleidt.
  • De verzoeking in de woestijn is grof.
  • De duivel in het Oude Testament is een keurige heer, die kanttekeningen plaatst bij mensen die in de gunst van de Heer staan, maar zich gewillig laat corrigeren.

Valmont in actie

  • De Bijbel redeneert eerder achterstevoren: er is iets slechts gebeurd, dan zal de duivel iemand wel verleid hebben (Ananias en Saffira)
  • De Openbaringen van Johannes is als Bijbeltekst nogal afwijkend. Het gebruik van het woord ‘draak’ in de quote hierboven doet dit al vermoeden. Maarten Luther, zeker niet vies van de duivel, schijnt het boek een hoop kolder gevonden te hebben (‘Aller Rottenmeister Gaukelsack’). Duizend jaar eerder vond kerkvader Origenes het boek al een verzameling wilde dromerijen, waaruit niemand wijs kon worden. Aan de andere kant is het door de eeuwen heen een grote bron van inspiratie geweest voor mensen die het einde der tijden aankondigen. Zij vertalen de abstracte handelingen in concrete historische gebeurtenissen die zich in de nabije toekomst voltrekken.

Bijbelinformatie, tenzij anders vermeld, en Luther-quote ontleend aan: Maarten ’t Hart, ‘De duivel in de bijbel’, in: De Schrift betwist, Arbeiderspers.

Advertenties
Gepubliceerd on 03/01/2010 at 18:48  Geef een reactie  

The URI to TrackBack this entry is: https://hogerhoning.wordpress.com/duivel/trackback/

RSS feed for comments on this post.

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: